Новости

Арктика ыччатын Форума Дьааҥы сиригэр

 

 Ыччат сылынан, Дьааҥы сиринэн түөлбэлээн олорор 3 улуус Уус Дьааҥыттан 38, Эбээн-Бытантайтан 50 тахса, уонна Уеһээ Дьааҥыттан 50 тахса ыччат түмсэн хас да күннээх «Дьааҥы ыччатын кэскилэ» ыччат форума күргүөмнээхтик ыытыллынна. “Дьааҥы улууһа” МТ дьаһалтата уонна бары тэрилтэлэр, уопсастыбынай ыччат түмсүүлэрэ.

Ыччаттар бэйэлэрин баҕа санааларын кыахтарын учуоттаан 5 араас хайысхалаах площадка тэрийэн таһымнаах этиилэри киллэрдилэр, хоту дойдубут инники сайдыытыгар олохтоохтук киириэн сөптөөх саҥа былааннар ылыныннылар.

«Арчыбыт» дьиэтигэр «Ыччат, Култуура уонна Духуобунас» хайысхатын төгүрүк остуолун тула киэҥ хабаннаах кэпсэтиигэ Людмила Реасовна Кулаковская кыттыыны ылла. Дьааҥы эбэ Хотун сунньунэн олорор ыччаттарга билиҥҥи олоххо хайдахтык дьаһанан олорго туһааннаах сүбэ-ама биэрдэ уонна Өксөкүлээх Өлөксөй Дьааҥыны кытта ситимигэр олоҕурар чинчийиилэрин туһунан сиһилии билиһиннэрдэ.  Дьааҥытааҕы култуура салалтатын көҕүлээһининэн ыытыллыбыт кэтэхтэн «Клипмейкер», Эдэр Хоһоонньуттар «Хотугу дойдубун хоһуйан», сценаристар «Творим на Вечной мерзлоте» күрэхтэригэр кыттыыны ылбыт ыччаттар улэлэрин сырдатыы буолла. Кадровай Политика департаменын референа Ариан Сергеев бу түһүлгэҕэ кыттыыны ылла. Уопсайа 50-тан тахса кыттааччы, сэргээччи кэлэн санаа атыстаһан, ыаллыы сытар улуустарбытыгар үлэ хайдах бара турарын, салгыы хайдах тугу эрийиэххэ сөбүн бу түһүлгэҕэ ирэ-хоро кэпсэттибит. Тэрээһин Арчы дьиэтигэр ыытыллан, алгыстаах түһүлгэҕэ, сиэр быһыытынан, ыалдьыттар алгыһынан арчыланнылар. Дьааҥы үс улууһугар элбэх омук тоҕуоруһа олорор. Онон, бу түһүлгэ тэрээһинэ Уус Дьааҥыттан сылдьар ыалдьыттарбыт «Һээдьэлэринэн» түмүктэннэ. Дойду инниккитэ ыччат эрэллээх илиитигэр буолуута ырааҕы керүү тускулун мэктиэлиир. Бу сүҥкэн тэрээһини Дьааҥы улууһун култууратын салалтатын салайааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ыччат бэлиитикэтин туйгуна, Екатерина Ноговицына иилээн-салайан ыытта. Дьааҥы улуустарын эдэр учууталларын улэлэрэ олус сэргэхтик тэтимнээхтик ыытылынна. Аһаҕас уруоктары тэрийэн уоппут атыстаһыы, 80-тан тахса эдэр учуутал квест оонньуутугар кыттан ыччаттар сүргэлэрэ көтөҕүлүннэ. Дьааҥытааҕы үөрэҕирии салалтатын методиһа Аида Гаврильева салалтатынан ыытыллыбыт бу үлэ инниккилээҕин итэҕэттэ. Хоту сиргэ биир тутах боппуруоһунан буолар ититэр хаһаайыстыба, суол-иис уонна электроэнергия, ону сэргэ МЧС, ЕДДС үлэтэ биир ситимҥэ сылдьар. Ыччаттар бу хайысха 50-ча буолан мустан хас биирдии тэрилтэлэрин билиһиннэрэн, саҥа уопут атыстаһан, саҥа хайысхалаах суоллары арыйар туһунан, техническай проектары ырыттылар, манна Усуйаана, Эбээн Бытантай уонна Дьааҥы эдэр баһылыктара бэйэлэрин көрүүлэрин кэпсээтилэр, саҥа этиилэрдээх резолюция ылыннылар. Бу түһүлгэни Сергей Сивцев «Дороги Арктики» тэрилтэ салайааччыта салайда. Ыччат уонна Тыа хаһаайыстыбата түһүлгэҕэ таба, ынах, сылгы иитиитин боппуруостарын сүрүннээн көрдүлэр. «Ил Түмэн» депутата Александр Слепцов кыттыыны ылан Хоту эргимтэ ыччатын, баһылыктарын кытта сиһилии кэпсэттэ, сана соруктары туруоруннулар. Тыа хаһаайыстыбатын салалтатын эдэр специалистара тэрийэн ыыппыт хайысхалара сонун саҥа хардыылары оҥорорго туһаайыллан ааста. Дьааҥытааҕы элбэх хайысхалаах лицей үгүс дьону көрсөн, аһатан, туһэрэрин ааһан, директор Римма Дмитриевна Никифорова салалтатынан элбэх хайысхалаах лицей хайдах табыгастаахтык сайдан иһэрин, саҥа ханнык сүүрээннэри киллэрэрин билиһиннэрдэ, араас сыллардааҕы үлэ анализтанна. Ыалдьыттар Баатаҕайдааҕы лицей саҥа соруктарын олус интэриэһиргээн көрдүлэр иһиттилэр, Ыччат Политикатын министерствотын маннайгы солбуйааччыта Василина Лукина үс улуус  ыччатын, лицей  үлэһиттэрин кытта көрсөн, истиҥ кэпсэтиилээх тэрээһин олус кэрэхсибиллээхтик ааста.

 Киэһээ Дьааҥы ыччата бары сүнньүттэн түмсэн сырдык, тэтимнээх, эдэрдии эрчимнээх дьоро киэһэни бар дьоҥҥо бэлэхтээтилэр. Усуйаана, Эбээн Бытантай, Дьааҥы нэһилиэктэрин бастыҥ үҥкүүһүттэрэ, ырыаһыттара бары биир истин эйгэни көҕүлүттэн тутан үтүө дьоро түһүлгэ буолан ааста.

 Маны сэргэ «Кубок Яны» улахан күрэхтэр бэйэтин хайысхаларынан күргүөмнээхтик ыытылла тураллар. Күүстээхтэр, сылбалар, кыахтаахтар илин-кэлин түсүһэр күрэхтэрин судьуйалара Хоту эргимтэ бастыҥтан бастыҥнарын быһаара, көрө сылдьаллар. «Миниистр» деловой оонньуу региональнай түһүмэҕэ бэрт сэргэхтик ыытыллынна. Ыччат дьон араас бырайыктарын тэрийэр бөлөх, ыалдьыттар олус сэргээтилэр. «Кыһыллар» хамаандалара итэҕэтиилээхтик кыайыыны ситистэ. «Бастыҥ эдэр ыал» курэххэ Үөһээ Дьааҥы улууһуттан Алена уонна Алексей Рожиннар  дьиэ кэргэннэрэ эрэллээхтик кыайыылааҕынан таҕыста. Эбээн Бытантайтан Жирковтар дьиэ кэргэттэрэ «Сохранение национальных традиций» үрдүк ааты уонна Усуйаанаттан Рожиннар дьиэ кэргэттэрэ «Творческая семья» анал ааты ыллылар. Дьааҥылар ыччаттара инникигэ эрэллээх хардыылары маннык түмсүүлэртэн саҕалаан кэскиллээх былааннары олоххо киллэриэхтэрэ турдаҕа.

«Кубок Яны» спортивнай күөн күрэс түһүлгэтин түмүгүнэн 3 үрдэлгэ Эбээн-Бытантантай улууһун эдэр ыччатын хамаандата. 2 миэстэни олохтоох Үөһээ Дьааҥы улууһун хамаандата ылла уонна кыайыылааҕынан Усуйаана улууһун ыччата таҕыста.

 

Уопсайынан Арктика ыччатын Форумун үөрүүлээхтик арыллыыта уонна түмүгэ олус табыгастаахтык табыллан, Хоту сир кэрэтин эгэлгэтин көрдөрөр ис суолталаах киэҥ өйдөбүллээх түһүлгэ буолан ыытыллынна. 


«Поэзия мин эйгэбэр»

Дьааҥы улууһун киинигэр Баатаҕайга Арчы дьиэтэ аһыллыаҕыттан элбэх тэрээһиннэр ыытыллаллар. Олунньу ый 14 күнүгэр ыытыллыбыт «Поэзия мин эйгэбэр» диэн олохтоох ааптардар түһүлгэлэригэр элбэх киһи муһунна. «Эчий» литературнай түмсүү хоһоонньуттарын суруйууларын улуус уонна өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар кытта ааҕыахха сөп. Бу тэрээһин түһүлгэтэ Саха сирин Конгреhын уонна Дьахталларын сийиэhин икки төгүллээх дэлэгээтэ, Арассыыйа суруналыыстарын  сойууhун чилиэнэ, Суруналыыстар сойуустарын регионнар икки ардыларынааҕы күрэхтэрин «Аhаҕас Арассыыйа» бириэмийэтин кыайыылааҕа, биэс бэртээхэй кинигэ ааптара Потапова Матрена Васильевна – Күүрэ хомоҕой хоһооннорунан саҕаланна. Истээччилэр «Сиэркилэ» диэн хоһоонуттан саҕалаан, ааптар тобуллаах этиилэрин, айар үлэтин туһунан сырдатыытын олус диэн сэҥээрэ иһиттилэр. Поэзия эйгэтигэр эрэллээхтик, сонуннук кимэн киирэн эрэр, элбэҕи эрэннэрэр эдэр хоһоонньут Стручков Адександр Константинович сыанаҕа тахсаатын кытта, сонун салгын сааланы сырдатта. Александр Константинович «Ойуур, тыа харыстабылын инспекциятын» уоппуттаах үлэһитэ, дьааҥы сирин-уотун, хас холлоҕосторун, сыһыыларын кэрийэ хаампыт, сирин ааттарын барытын биэс тарбах курдук билэр, онтун олус диэн үчүгэйдик ойуулаан хоһоонноругар холбуур, ураты буочардаах бэйээт! Кини  тылы тылга табыгастык дьүөрэлээн,  истээччилэри абыйдыы тартарыылаах, сымнаҕас, истиҥ саҥатынан – иҥэтинэн уонна толору түстээх хоһооннорун  абылаан, дьон олус астынна. Үгэ курдук сэдэхтик көстөр, иһиллэр көрүҥҥэ билигин холонооччу элбээн иһэрэ үөрдэр. Биллиилээх хоһоонньут, үгэһит Слепцов Петр Егорович  үгэлэринэн  тулалыыр эйгэни эрэ буолбакка, дьон-киһи сыһыанын, майгытын, олоҕу кырдьык мындырдык ойуулаан суруйар. Ааптар үгэлэрин  киһи эрэ истэ олоруох курдук. Оттон, Баатаҕай орто оскуолатын алын кылааһын үөрэнээччилэрэ /учуутал Стручкова А.Н./ хомус дьүрүһүйэр дорҕоонунан  бу түһүлгэни киэргэттилэр, хоһооннорунан үүнэр көлүөнэ тылга болҕомтолооҕун итэҕэттилэр /салайааччы Рожина А.А./. Хоһоонньуттар Р.Д. Чирикова, В.А.Колесов хоһооннорун көппүлүөттэригэр холбоспут ылбаҕай ырыалара истээччилэри ордук долгутта. Улуус култууратын салалтатын иһинэн үлэлиир «Эчий» хоһоонньуттар түмсүүлэрэ быйыл десанын салгыы нэһилиэктэринэн барар былааннааҕын эттэ. Оттон, сааскы сандаархай күнү кытта мичээрдээбитинэн кэлэн иһэр кэрэ аҥардар күннэригэр аналлаах «Поэзияҕа саха дьахталлара» диэн түһүлгэ истээччилэригэр истиҥ бэлэх уунар былаанын сырдатта. Маннык тэрээһиҥҥэ салгыы, кэмиттэн кэмигэр «Эчий» литератуурнай  түмсүү хоһоонньуттара, улуус араас нэһилиэктэриттэн кэлэн бэйэлэрин айымньыларынан бар дьону үөрдүөхтэрэ.

 

Раиса Чирикова


«Олоҥхонон  оһуор тиһэн»

Байанайдаах Аар тайҕалар сис тыаларынан айаннатан истэххэ, ыраах, хаарынан бүрүммүт дьааҥы хайалара көрө – истэ, күүс, көмүскэл буола  арыаллыырга дылылар. Төрүт сирбит – дойдубут куруук араҥаччылыыр буолан эбитэ дуу, Олоҥхобут Ыһыаҕа үрдүк таһымнаахтык ааспыта. Онно, дьааҥы дьоно бары биир киһи курдук үтүө санаалаах кыттыыта остуоруйаҕа киирдэ. Ааспытын кэнниттэн санаатахха - Олоҥхо дойдутугар төрөөбүт дьоллоох да дьон эбиппит! Ол өссө биир туоһутунан, олунньу ый 3 күнүгэр, «Олонхонон оһуор тиһэн» диэн, ааспыт «Олоҥхо Ыһыаҕын иккис эргиирэ Ытык Дьааҥы сиригэр» Өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Ыһыаҕа ыытыллыбыт тосхолун түмүгүн кэрэһэлиир үөрүүлээх тэрээһин буолла. Бу күнү дьон – киһи долгуйа кэтэспитэ, кэтэһиллибитин курдук, ис иһиттэн, иһирэхтик ыытылынна.

Дьааҥы куоратын култууратын киинигэр сарсыардаттан дьон – киһи тоҕуоруһа муһунна. Старостина Вера Афанасьевна салайааччылаах куорат дьахталларын “Тускул” түмсүүтэ, саха дьонун сиэринэн арыылаах алаадьыннан ыалдьыттары айах тутан көрүстэ. Табалаах нэһилиэгин талба талааннаахтара, Потапова С.Х салайааччылаах “Илгэ” түмсүү  далбар хотуттара, аныгылыы моһуоннаах сырдык фойеҕа, сахалыы тыын кутун иҥэрэр дьоро күн арчыһыттара буоланнар, нэһилиэктэр баһылыктара арыаллаах Дьааҥы улууһун Аҕа баһылыгын Павлов В.Г. уонна бар дьону сүһүөхтэригэр туран сүгүрүйэ көрсүһүүлэрэ ааспыт сүдү уорҕалаах  Олоҥхо Ыһыаҕыгар ытыктабыл улаханын көрдөрдө. Янскай нэһилиэгин дьахталларын түмсүүтэ норуот ырыаһыта Мария Михайловна Новгородова аатынан «Таас Дьааҥы ырыата - тойуга» диэн  таҥалай, мурун, хабарҕа ырыатын күрэҕин Гран -при хаһаайына, норуот ырыаһыта Слепцова М.Н. -Кустуй Маарыйа кыыһа, дьааҥылыы ырыа - тойук удьуорун салҕааччы Васильева Марина  Христофоровна ырыатынан доҕуһуолланан наҕыллык сайбаччы туттан үҥкүүлээн алгыс ыытыллар түһүн бэлэмнээтилэр. Ааттаах улахан түһүлгэлэр төрүттэниилэрин сиэрин – туомун ыытааччы, улуус култууратын методиһа, тыыппаланан эрэр алгысчыт Василий Колесов  туруктаах алгыһынан дьоро күн түстэннэ. Н.Глазков тылларыгар, И.Кысылбаиков матыыбыгар,1988с. айыллыбыт “Верхоянский тост” диэн Дьааҥы сиригэр олорор  араас омугу иллээх уйалаабыт, ураты тыыннаах ырыа доҕуһуолунан,  Джулия Васильева салайааччылаах “Нөргөдөй” үҥкүү бөлөҕө чороонноох кымыһын өрө тутан, үтүө түмүгү иһитиннэрэр улахан алгыстаах түһүмэл аанын арыйдылар.

 

Улуус нэһилиэктэриттэн «Олоҥхо ыhыаҕа – мин түөлбэм олоҕор» диэн киһи тылынан сатаан ойуулаан кэпсээбэт, көрүөхтэн үчүгэй, баараҕай быыстапката туруоруллубутун  дьон - киһи хайгыы, сөҕө – махтайа көрдүлэр.

«Күн түһэн көччүйэр сиригэр - уран тарбахтаахтар, ураты дьоҕурдаахтар» Олоҥхо ыһыаҕын күрэҕигэр кыттыбыт уустар, иистэнньэҥнэр, «Үүс тириитин үчүгэйэ, хара саһыл хардалааҕа, кыһыл саһыл кылааннааҕа, күөх кэрэмэс көстүүлээҕэ» саха таҥаһын күрэҕин бастыҥнара, «Куннук сиртэн күлүмүрдээн көстөр Дьөһөгөй оҕотун киэргэлэ-симэҕэ» ат толору симэҕэ, муос, көмүс, тирии, сиэл оҥоһуктар туруорулуннулар. Бу барыта Хоптолоох хочотун ыһыаҕын-күҥҥэ ууммут сахалыы сайбаччы таҥныбыт дьону, туруктаах алгыс сиэрин – туомун, «Олоххо дьулууру уруйдаан, Олоҥхо төрөөбүтэ аан бастаан…» Д.А. Томская - Чаайка аатынан олоҥхону толоруу түһүлгэлэрин, кыахтаахтан кыахтаахтар, бастыҥтан бастыҥнар кыттыбыт күөн көрсүһүүлэрин түһүлгэлэрин, халлааны ыйа чөмчөспүт ураһалары, хорчуопкалары, нэһилиэктэр бас түһүмэллэрин, ыһыах түһүлгэтин илгэлээх ис бараанын истиҥник санатта.

Олоҥхо ыһыаҕа ыытыллыытыгар туох баар сыраларын ууран тэрийсибит, кыттыбыт, үлэлээбит тыһыынчаттан тахса дьааҥы дьонугар улуус Аҕа баһылыга Павлов В.Г. истиҥ эҕэрдэлээх махтал суруктарын туттартаата. Дьааҥы аатын көмүскээбит көмүс тарбахтардаах уустарбыт - Максим Стручков, Прокопий Слепцов, Алексей Лебедев; мас уустара – Михаил Слепцов, Н.Н. Беляев; Оҕуруо, кыбытык тигии оҥоһуктарга -  Р.А. Другина, Д.П. Васильева, “Кустук” оҕо саада; иистэнньэҥнэр- Е. Стручкова,  М.А. Жиркова, Д.Х. Стручкова, А.Н. Слепцова, Л.П. Слепцова; “Дьөһөгөй симэҕэ” – “Сайдыы” түмсүү, Е.А. Анисимова, В.Г. Семенова; үгэни толорооччулар -“Харысхал” бөлөх;  Чаҕаан бэргэн чабырҕахха – Арылаахтар, Элгстэр; Дьүрүскэн охсуулаах омуска – А.Ю. Забаровская, “Дьөһөгөй” бөлөх; Доллоһутар тойуккка – М.И.Сыромятникова, Е. Рыкунова,“Кэнчээри” бөлөх; Олоҥхо толорооччу оҕолор – Кеша Рожин, анал ааттаахтар –Андрей Бурнашев, Саяна Слепцова; Ыччат олоҥхо толорооччулар – Н.В. Саввинова, А. Потапова; Улахан дьон олоҥхоһут –М.А. Стручкова; Биһирэбил ылбыт олоҥхо толорооччулар –С.С. Рязанская, И.В.Слепцов, А.С Потапов,С.С.лепцова ; Олоҥхо толорооччу  бөлөхтөр –“Алмаас”, “Кустук”, “Эрэл”, «Түһүлгэ»;  Мурун, таҥалай ырыатын толорооччулар – Ю. Горохова, В. Неустроева, “Илгэ” бөлөх ааттарын дохсун ытыс тыаһынан уруйдаатылар. Уонна, дьааҥы  күүстээхтэрин, быһыйдарын, астаахтарын, сиэллээхтэрин ааттарын өссө биирдэ киэн тутта ахтан ааһар түгэн тосхол ууммута барыбытын долгутта. Дьааҥы дэгиттэр талааннаах уола Стручков Н.С. олоҥхо ыһыаҕыгар кыайан кыттыбакка хаалбыта, ол курдук,  улахан ууһу  Аар Айылҕа бэйэтин дьаһалынан күөннэнэн харыстааһына, итэҕэлгэ олоҕурдахха, элбэҕи толкуйдатта.

Күнүс 15.00 чаас томточчу туолуута, Дьааҥы улууһун тэрилтэлэрин салайааччыларын бөлөҕө  Ийэ олоҥхоһут Томская Д.А.-Чайка “Көмүс Мөкүлүкээн оҕонньор, Эдьээн Иэйиэхсит эмээхсин”  олоҥхото толоруута  сыл бастакы сонун көстүүтэ буолла. Ол курдук оруоллары толордулар: Көмүс Мөкүлүкээн оҕонньор– Стручков А.К., ойуур, тыа хаһаайыстыбатын инмпекциятын үлэһитэ ; Элгээн Иэйиэхсит эмээхсин – Максимова Г.А., улуустааҕы Оҕо Киинин начальнига; Күннээйи Баатыр – Иванов В.М., Дьааҥы улууһун Аҕа баһылыгын солбуйааччы;Түөнэс Бөҕө бухатыыр – Попов И.Н.. Айылҕа харыстабылын инспекциятын үлэһитэ; Тойон Нөлүү бухатыыр – Рожин А.Х., дьиэ-уот хаһаайыстыбатын тэрилтэтин үлэһитэ; Ньыыраайы баай - Дьааҥы улууһун Аҕа баһылыгын бастакы солбуйааччы; Сабыйа баай Хотун – Чирикова Д.Х., улуус бэтэрээннэрин Сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ; Айхалдьын Куо – Ноговицына Е.В., култуура салалтатын начальнига; Абааһы уола – Рожин М.Х., олоҥхо дириэксийэтин салайааччыта; Абааһы уолун күүрэ балта – Чирикова Р.Д., олоҥхо ассоциациятын салайааччыта.

Оттон, ааспыт Олоҥхо ыһыаҕын иннинээҕи күн, “Олоҥхо уонна тыйаатыр” диэн тыйаатырдар бэстибээллэрин аспыт Боруулаахтааҕы “Байды” Норуодунай тыйаатыр/реж.Саввинов Э.Н./, дьааҥы талааннаах кыыһа Рязанская С.С. “Эр санаалаах, эрчим сүрэхтээх Байды Баатыр” олоҥхотунан эспэктээкилин өссө биирдэ туруоран көрөөччүнү улаханнык сэргэхситтэ.

Олунньу ый манаан туран бэрт сымнаҕас күнү анаан, киэһээҥҥи түһүлгэҕэ саалаҕа олорор да миэстэ тиийбэтэ.

Үйэҕэ биирдэ таарыйан ааһар Олоҥхо ыһыаҕын ыытыы тэрээһинигэр киэҥ хабааннаах үлэ ыытыллыбын хаһан да ахтан ааһар тоҕоостоох. Ол курдук, бу тэрээһин биир бэлиэ түгэнинэн Саха Өрөпүүбүлүкэтин Бырабыытылыстыбатын Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта А.П.Дьячковскай аатыттан уонна Минтрансорт, Үөрэх, Култуура Министиэристибэлэриттэн, махтал суруктары туттарыы буолла. Дьон тугу эрэ кэтэспиттии, ис иһиттэн сырдаан, сайыҥҥы ыһыах туругар сырыттылар.  “Оҕуруонан оһуор  тиһэн” улахан түһүмэх саҕаланна. Олоҥхо ыһыаҕын хатылаабыт курдук Аал луук мастаах сыанаҕа кэрэ хотун, Васильева А.И.олоҥхо тылынан дьүһүйэн, санаа абылаҥынан ыһыахха айаннатта. Боруулаах уолаттара ыраастаныы сиэрин толорон буруо тумарыгар киллэрдилэр, Боронук кындыа кыргыттара кыталыктар /сал.Слепцова С.А./  имигэстик дугуй үктэнэ үҥкүүлээтилэр.  Остуолба далбар хотуттара /салайааччы Борисова Л.В./ ыһыах мааны таҥаһын долгута оонньотон сапсыыркалаах үҥкүүнү толордулар. В.П.Стручков айан ааттаабытынан, куруук арчылыы турар  хайа иччитэ -Суорбалдьын Хотунунан арыалламмыт хайа сахалара – Табалаах нэһилиэгин дьоно /сал.Потапова С.Х/, киириилэрэ сомоҕоһолуу диэн хайдах курдук күүстээҕин көрдөрбүккэ дылылар. Эдэр олоҥхо толорооччу Саввинова Н.В. олонхо сирин-дойдутун тылынан ойуулаатын кытта “Олоҥхо гимнэ” /Ю.Дьячковскай тылл., Р.Чирикова мел./дуорайда. Ааспыт Олоҥхо ыһыаҕын ахтылҕана хас биирдии көрөөччүгэ уонна кыттааччыга иһирэхтик иҥмит эбитин, бу, көстүүлэр ордук ылыннарыылаахтык итэҕэттилэр. Үрүҥ тунах өллөгөйүн санаппыт ураты туруктаах түгэҥҥэ Дьааҥы куоратын олохтоохторо ыалдьыттары чороонноох кымыһынан айах тута күндүүлээтилэр. “Адыачаана” үҥкүү бөлөҕө “Чороонноох” уонна “Дьиэрэҥкэй” /сал.Тоскина М.В./, оттон, Боронуктар “ Дьөһөгөй” уонна “Кымыс” үҥкүүлэринэн /сал.Л.Заборовская/дьон-киһи кутун –сүрүн тутуохтарын туттулар.  Бииртэн биир үчүгэй үҥкүү кустуктаах суһумун оонньоппут үҥкүүлэртэн биирдэстэрэ дьааҥы куоратын далбар хотуттарын үҥкүүтэ буолла, куораттар бу үҥкүүнү хаһан да салҕыбатахтыы ытыс тыаһынан көрүстүлэр. Васильева А.И. салайааччылаах Арыылаах чобуо чабыргахсыттара көҥүллүк саҥаран-иҥэрэн, кэпсээн-ипсээн, туттан-хаптан сыананы биир гына ылан үөрүүнү үксэттилэр. Боруулаахтааҕы Култуура киинин фольклорнай бөлөҕөр эр дьон куолаһа иһиллиитэ этничиэскэй ырыаҕа өтөрүнэн иһиллибэтэх дорҕооннору кутта. “Кындыа” этно-бөлөх /сал.М.Горохова/дьааҥы ураты тыыннаах ырыатын-тойугун аныгы истээччигэ тиийэр гына толорбуттара сонун уонна хайҕаллаах суол.

Олоҥхо ыһыаҕыгар мурун, таҥалай, хабарҕа ырыаларынан бэлиэтэммит Табалаах, Боронук бөлөхтөрө утумнаахтык дьарыктаналлара көстөр. “Таас Далла Баатыр” олоҥхону толорбут Арыылаахтааҕы “Тойук тоҕойо» бөлөх бу да сырыыга, дьоро киэһэ маанылаах түһүлгэтин дьиҥнээхтик киэргэттэ. Х.Максимов саха ырыатыгар элбэх дэгэрэҥи киллэрэн күн бүгүҥҥэ диэри дэгэрэҥ эстрадаҕа кытта ылланар көрүҥ буолла. Олоҥхо ыһыаҕыгар дэгэрэҥи ыллаабыт, истээччи  кутун туппут Л.В Потапованы, бастыҥтан бастыҥ норуот ырыаһытын толорооччулары Л.Неустроеваны, В.Борисовы, В.Слепцованы уонна аата – суола биллэн эрэр хомусчут Т.Нюрованы көрөөччүлэр уҕураабат дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуоллаатылар. Норуот тоҕуоруһа түмсэр улахан тэрээһиннэриттэн биирдэрин,  былыр былыргыттан оройуттан туталлар оһуохайы, эҥээриттэн этиллэр эһиэкэйи Олоҥхо ыһыаҕын бастыҥ оһуохайдьыта Неустроева А.С. эттэ. Хас да бүк тэгирик иилээх харысхаллаах, дьааҥылыы оһуохайынан “Олоҥхонон оһуор тиһэн” тэрээһини  түмүктүүр түһүлгэ уруй - айхал өрөгөйүнэн тосхоллонно.

Уос номоҕор сылдьар, Дьааҥыга ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕын санатан ааспыт “Олоҥхонон оһуор тиһэн” улахан тэрээһиҥҥэ улуус нэһилиэктэрин салайааччыларын кытта олоҥхо ыһыаҕын бастыҥтан бастыҥнара кыттыыны ыллылар. Дьааҥы улууһун дьаһалтата, Култуура салалтата, Дьааҥы куоратын уонна улуус нэһилиэктэрин Култуураларын Киинин үлэһиттэрэ иилээн-тэрийэн ыыппыт үтүө түһүлгэлэрэ үрдүк таһымнаахтык ыытыллыытыгар, суол-иис тырааныспарынан хааччыллыы, дьон-киһи кыттыыта улахан тирэх буолла. Саха омук төрүт тыына, кута – сүрэ, олоҕо-дьаһаҕа, итэҕэлэ барыта олоҥхо иһиттэн силистэнэр. Онон, олоҥхоннон олоруу саха баарын тухары салҕана туруоҕа.

 

Раиса Чирикова